Talerze perkusyjne lub talerze,czynele, potocznie w żargonie muzyków rozrywkowych-blachy – instrumenty z grupy idiofonów o nieokreślonej wysokości dźwięku, wykorzystywane w różnych rodzajach orkiestr i zestawie perkusyjnym.
Są to zwykle cienkie, okrągłe dyski, z uwypukleniem biegnącym koncentrycznie (wyjątek: talerz china). Wykonane są głównie ze stopów brązu, mosiądzu czy nowego srebra. Występują w różnej średnicy i grubości. Pochodzą od tradycyjnych instrumentów używanych w Indiach i (znanych tam jako karatale). W Europie znane są od średniowiecza.
W talerzu perkusyjnym wyróżnia się poszczególne elementy: główkę (dzwonek, kopułkę), łuk oraz krawędź. Jego charakterystyka polega na poszczególnych parametrach:
- rozmiar główki – wysokość dźwięku, głośność
- ciężar (grubość) – głośność i ogólne brzmienie
- profil (różnica między szczytem główki a krawędzią) – wysokość dźwięku
- rozmiar (średnica) – głośność i wydźwięk (wybrzmienie)
Talerze perkusyjne dzieli się na kilka kategorii.
Podział ze względu na budowę
- splash (6″-12″)
- hi-hat (10″-16″, najczęściej 14″)
- crash (14″-22″, najczęściej 16″ i 18″)
- ride (18″-26″ , najczęściej 20″)
- China (10″-24″)
Podział ze względu na grubość
Grubość talerza ma kluczowy wpływ na brzmienie. Talerze grube trudniej wzbudzić, ale też dłużej wybrzmiewają. Wyróżniamy następujące grubości (od najcieńszej):
- paper thin
- thin
- medium thin
- medium
- medium heavy
- heavy
Podział ze względu na budulec
Olbrzymią rolę w brzmieniu talerza odgrywa materiał, z którego jest wykonany. Talerze najsłabsze jakościowo produkuje się z mosiądzu (stop cynku i miedzi). Jest to materiał, który jest wykorzystywany jedynie w niskobudżetowych seriach. Z brązu B8 (stop cyny 8% i miedzi 92%) produkuje się z reguły talerze średniej klasy cenowej i jakościowej. Talerze zawodowe produkuje się najczęściej ze szlachetnego brązu B20 (20% cyny i 80% miedzi), choć niektóre zawodowe serie są również z B8 (z pewnymi sekretnymi dodatkami) – vide legendarne Paiste 2002. Ponadto używa się do produkcji talerzy jeszcze pośrednich gatunków brązu: B10, B12 i B18. Poszczególni producenci utrzymują w tajemnicy dokładną recepturę stopu, a właściwie składniki dodawane do podstawowej receptury, co skutkuje tym, że talerze wykonane podobną metodą ze stopu o podobnej nazwie, ale od różnych producentów, brzmią całkowicie inaczej.
Podział ze względu na wykonanie
Talerze są produkowane na 2 sposoby: ręcznie lub maszynowo. Talerze ręcznie robione mają swój niepowtarzalny charakter, nie ma w tym wypadku dwóch talerzy brzmiących identycznie. Talerze takie są produkowane głównie przez firmy mające siedzibę w Turcji, na przykład: Istanbul Agop, Anatolian, Amedia, Impression. Firmy takie jak Zildjian i Sabian w procesie produkcji niektórych swoich talerzy wykorzystują także obróbkę ręczną, lecz większość pracy jest tu wykonywana maszynowo.
Talerze wykonywane maszynowo to zdecydowana większość produkowanych dziś talerzy. Maszynowo są wyrabiane zarówno serie niskobudżetowe, jak i profesjonalne. Poszczególne egzemplarze nie różnią się brzmieniem w ramach tej samej serii i tego samego rozmiaru. Talerze takie są wyrabiane głównie w Ameryce i Europie. Każda metoda wykonywania talerzy ma swoich entuzjastów, każda też ma swoje plus i minusy. Po stronie talerzy wykonywanych ręcznie plusem może być dobre brzmienie w mniejszej cenie, świadomość „indywidualności” posiadanego talerza oraz nieskończona ilość brzmień dostępnych do wyboru w ramach jednej serii talerzy. Na korzyść talerzy wykonywanych maszynowo przemawia pewność brzmienia (każdy model brzmi tak samo jak reszta z serii, co jest wynikiem identycznej produkcji i dokładnie odmierzanej, stałej proporcji składników stopu) oraz z reguły dokładniejsze wykonanie – na przykład wycięcie krawędzi.